M jak marchew. Wykorzystywana przez człowieka od 2000 lat. W Polsce należy do najpopularniejszych warzyw przeznaczonych na jarzynę, choć i sok (nadaje cerze ładny kolor), i surówki mają swoich zwolenników. Daucus karota to wiele odmian, a każda z nich to inny kształt i długość korzenia. Marchew krótka czyli karotka (5 - 6 cm) to nowalijka uprawiana w szklarniach, a jej ojczyzną jest Francja (poł. XVIII w.): bardzo słodka i soczysta. Korzeń marchwi zawiera cukier, witaminy, zwłaszcza prowitaminę A.
N jak nowalijki. Etymolodzy snują rozmaite dywagacje co do źródła tego słowa. Zapewne jednak jego praźródłem jest odległa w czasie łacina: novellus czyli nowość, młody, świeży czy też novallia - ziemia nowo pozyskana pod uprawę. Za pośrednictwem języka włoskiego (novella - nowość) określenie to prawdopodobnie w II połowie XVIII wieku trafiło do języka polskiego, tracąc jedno ,,l”, stając się ,,nowaliami” a w zdrobnieniu ,,nowalijkami”. Choć, kto wie, czy nowalijek nie zawdzięczamy znacznie wcześniej królowej Bonie, żonie króla Zygmunta Starego, która wprowadziła do kuchni warzywa, zwyczajowo zwane do dziś ,,włoszczyzną”.
O jak ogórek, oczywiście, zielony, świeży, bohater wiersza K.I. Gałczyńskiego ,,Dlaczego ogórek nie śpiewa” (,,widać z woli nieba prawdopodobnie nie może” - odpowiada poeta). Znany 5 tysięcy lat, rysowany na ścianach zabytków Egiptu, uprawiany w starożytnym świecie. Już wtedy wiadomo było, że można go nie tylko spożywać na surowo, kisić, ale i wykorzystywać w kosmetologii. Droga ogórka na nasze ziemie była długa i kręta: od Bizancjum i Ruś, przez zachodnią Europę. Ogórek to z jednej strony prawie sama... woda (do 90 procent), zatem i kalorii ma niewiele. Z drugiej strony jednak to warzywo-owoc jest dość ciężkostrawne. Orzeźwia, wspomaga odchudzanie, oczyszcza organizm, ale zawarta w nim askorbinaza niszczy witaminę C (lepszy jest ogórek kiszony, który tę witaminę posiada). A jednak lubimy świeże ogórki. Nawet ,,stare” ziemniaki z dodatkiem pachnącej mizerii, sporządzanej w zalewie słodko-kwaśnej (z dominantą słodkiej śmietany) lub... kwaśno-słodkiej (z przewagą kefiru czy jogurtu), smakują lepiej!
P jak piknik. Jeśli tylko pogoda dopisze warto wziąć z sobą smakowite kanapki (przełożone koniecznie zieleniną) i iść na spacer za miasto. Oczywiście, w miłym towarzystwie. I można zagrać w zielone! Piknik nie musi być majówką, w czerwcu też warto odpocząć na łonie natury.
R jak rzodkiewka. Młode liście od tej z ogródka nadają się do spożycia. Wystarczą cztery tygodnie, aby mieć zbiory. Pierwsze wysiewy do gruntu mogą nastąpić już w połowie marca (są też odmiany letnie i jesienne). I nie ma co dłużej trzymać rzodkiewki w ziemi, bo straci swoją jędrność i smakowitość. Szkarłatna z Białym Końcem, Warta, Lenar, Tetra Iłówiecka to tylko niektóre z nazw wczesnych odmian rzodkiewki. Raphanus sativus var. radicula zawiera moc związków mineralnych i wiele witamin.
S jak sałata. Dla nas dość pospolita, a tymczasem to warzywo kosmopolityczne! Pochodzi z... Azji, polubił ją świat starożytnych Egipcjan, Greków i Rzymian, gdzie najchętniej uprawiano sałatę liściową i endywię. Głowiastą sałatę masłową, która dzisiaj jest najbardziej rozpowszechniona, wyhodowano w XVI-XVII w. we Francji. Lodowa sałata (tzw. krucha), która coraz bardziej umacnia swoją pozycję na naszych stołach, pochodzi ze Stanów Zjednoczonych (XIX w.). Sałatę liściową o podłużnych liściach zebranych w luźne główki zawdzięczamy naszej królowej Jadwidze (XIV w.), ale rozpowszechniła ją dopiero królowa Bona (XVI w.). Dziś możemy wybierać różne odmiany: kędzierzawą, dębolistną, endywię, roszponkę, batawię Warto jeść sałatę (pod wędlinką na kanapce, albo ze śmietaną i innymi zimnymi sosami), bo ma sporo witaminy E, sole magnezu, manganu, wapnia, fosforanu, miedzi oraz żelazo, a nawet jod. Zawiera niewiele kalorii a smak ma orzeźwiający.
T jak tarator. Chłodnik z kuchni bułgarskiej na bazie jogurtu wymieszanego z pokrojonymi w kostkę zielonymi ogórkami. Plus roztarty czosnek, zmielone orzechy i olej słonecznikowy. Oziębiony chłodnik posypać posiekanym koprem.
W jak wiosenna zupa z młodych liści... pokrzywy, lebiody i szczawiu, które zalewa się wywarem z włoszczyzny. Po zagotowaniu wystarczy dodać trochę śmietany, cukru i soli oraz posypać posiekaną natką pietruszki. To przepis regionalny wielkopolski.
Z jak zielenina, która nawet mdłej potrawie doda wigoru. To szczypiorek, nać pietruszki, dymka, sałata. Bogactwo smaków i aromatów. I, naturalnie, zdrowia.
Ewa Kłodzińska
Zdjęc ia: Joanna Staniszewska, Rzym-Campo de'i Fiori
